VRŠAC

GRAD VINA I ROMANTIKE

Do Vršca, jednog od najstarijih banatskih gradova, udaljenog samo 13 kilometara od granice sa Rumunijom, došli smo lako i brzo, i još brže se "zaljubili" u njega

Vršac je grad u jugoistočnom delu Vojvodine sa 34.000 stanovnika na samo 10 kvadratnih kilometara, ali je za njegov obilazak, odnosno upoznavanje sa kulturno- istorijskim spomenicima, prelepim starim zdanjima, ali i sa novom, modernom arhitekturom, potrebno nekoliko dana.

Mapa lokacije Vršca

Mi nismo imali toliko vremena na raspolaganju, ali smo videli gotovo sve što je značajno u ovom mirnom gradu u podnožju Vršačkog brda zahvaljujući Miloradu Pavkoviću, stanovniku i zaljubljeniku u ovaj grad, koji nam je (ne preterujemo) bolje i od profesionalnog vodiča otkrio sve tajne i lepote Vršca.

Gradska kuća

Muzej, pravo čudo

Šetnju smo simbolično otpočeli od Gradske kuće, magistrata iz 1807. godine, jer su na ovom zdanju, današnjoj Opštini, skulpture koje predstavljaju vile zaštitnice grada i svetog Teodora Vršačkog, uz čiji "blagoslov" smo krenuli dalje.

Odmah nam se pred očima ukazao prelep trg gde se svake godine održavaju tradicionalni festivali folklora i grožđa. Oko njega su "kolo" napravile stare, umivene zgrade sa čuvenim kibic-fensterima, zaostale iz vremena kad je ovde vladala Austrougrska, ali i moderni kafići u kojima mladi bezbrižno čavrljaju zaštićeni pešačkom zonom i oslobođeni automobila. Tu je, u samom centru, i rodna kuća najvećeg srpskog komediografa Jovana Sterije Popovića. Ali to nije sve…

Stara apoteka

Zato nije ni čudo što sam gotovo sat vremena čekala fotoreportera Milana Jankovića, koji je "skoknuo samo iza ćoška" i, zanesen arhitekturom, fasadama, ornamentikom, izgubio se u vremenu i prostoru, zaboravivši da ga čekamo na suncu koje je nemilosrdno peklo. Odvukle su ga, kaže, spomen-kuća u kojoj je boravio Karađorđe Petrović, pa apoteka iz 1783. godine simboličnog naziva "Kod spasitelja" u kojoj je muzej čuvenog srpskog slikara Vrščani nina Paje Jovanovića, pa rumunska pravoslavna crkva, a Gradski muzej, tvrdio je, čudo i spolja, a kamoli iznutra. A naš domaćin Miša nas je požurivao dalje, jer je imao još mnogo šta da nam pokaže, a da bi čovek video preko 300.000 eksponata, potrebno je vreme. Kad smo shvatili da nema šansi ni da privirimo, razočarani smo slegli ramenima.

Sterijina kuća

Šeriblova bašta

Ipak, blaga seta nas je brzo prošla kad se pred nama ukazala stara gradska biblioteka koja već 200 godina čuva tradiciju izdavaštva kroz 200.000 naslova, pa pozorište "Sterija" iz 1865. godine i velelepni gradski park, nekadašnja Šeriblova bašta. Bašta? Na četiri hektara! Možda su to bile bašte za tadašnje pojmove i pojmove Francuza Šeribla koji ju je još 1875. darivao gradu.

Hvala mu, jer i mi smo uživali u hladu 1.100 stabala koja su nas, bolje nego bilo kakav klima-uređaj, zaštitila tog sparnog avgustovskog dana. Držeći se njih, stigli smo i do poslastičarnice koja nikako ne narušava ovu lepotu, a koju je 1870. godine sagradio Nemac Karlo Hofman, takođe stanovnik Vršca.

Slatka kuća

A na kraju parka, naišli smo na stepenice koje vode do gradskog stadiona u obliku potkovice iz 1950. godine, odakle "puca" pogled na Vršačke planine i kulu, simbol grada, koja predstavlja ostatke srednjevekovnog utvrđenja iz XV veka podignutog na 399 metara nadmorske visine, pa skulpturu svetog Teodora Vršačkog koji je pomagao narodu da istraje u borbi protiv Turaka, zbog čega je i stradao, i najstariju građevinu u gradu – Kapelu svetog krsta iz 1720. godine.

Kula je simbol grada

Nešto kasnije, radoznalost nas je i odvela tamo da sve to izbliza vidimo. Sa poslednjim dahom smo se uspeli do kule i kapele. Uf, ko reče da je Vojvodina beskrajna ravnica? Ovo iskustvo me je nateralo da poverujem da je Vršac 1439. godine dobio ime od staroslovenske reči verh – vrh. Ipak, vredelo je popeti se gore. Nema tog umora koji neće izbrisati pogled sa Vršačke planine, najstarije u Panonskoj niziji, čiji se najviši vrh, Gudurički, nalazi na 641. metru. Kao i pogled "vredan milion dolara" na sportski hram Milenijum kojeg se ni bogatije zemlje ne bi stidele. Stidele? Mogu samo da sanjaju, kao i luksuzni hotel "Vila Breg".

Ikonopisci od zanata

Hotel "Vila Breg"

A zašto se ovaj hotel sa pet zvezdica tako zove, ubrzo smo saznali. Ovog puta pametnije i zahvaljujući kolima. Ništa lakše nego doći do njega. A unutra nesvakidašnji luksuz za naše uslove: unutrašnji i otvoreni bazen, đakuzi, saune, prelepo i moderno uređene sobe i enterijer, restorani, stakleni zidovi kroz koje vidite Vršac kao na dlanu, posebno aerodrom gde mladi piloti neumorno vežbaju da lete. Kupanje u bazenu je poseban doživljaj, kao da ste na oblaku jer se nalazi na ivici brda, a namerno ograđen staklom kako vas ništa ne bi ometalo da uživate u panorami, čak i kad plivate.

Katedrala sagrađena 1729. godine

Odatle se vidi i novo naselje, zovu ga Hemograd, koje čine prelepe kuće u nizu i ništa manje lepi stanovi.

I ko zna koliko bismo tu ostali da naš fotoreporter nije žurio da slika katedralu Svetog Gerharda iz 1728. godine, koja je neobično privlačila njegovo oko. Sjurili smo se nizbrdo do nje i bili fascinirani vitražima, orguljama koje su među najvećima u Evropi, i zbirkom crkvenih zastava koje se ljubomorno čuvaju.

Vladičanski dvor

Kako su stanovnici Vršca uglavnom pravoslavci, pripadnici srpske ili rumunske crkve, ali ima i rimokatolika i protestanata, svako ima svoje bogomolje.

Tako smo najpre malom ulicom velikog srpskog pesnika, Vrščanina Vaska Pope, zatim Dvorskom, stigli i do Vladičanskog dvora, sedišta Banatske eparhije, koji u svojim velelepnim odajama od 1759. čuva deo srpskog pravoslavnog blaga i portrete vršačkih vladika. Jednog od njih, Teodora Nestorovića, crkva je proglasila svetim. Preko puta je Saborna crkva iz 1785. godine posvećena svetom Nikolaju, oslikana freskama koje su radili najpoznatiji ikonopisci.

Saborna crkva iz 1785. posvećena svetom Nikolaju

Nepregledni vinogradi

Od toliko informacija i šetnje prilično smo ožedneli.
– Dobro, Mišo, gde je to čuveno vršačko vino?
– Svuda dokle vas noge nose i pogled dopire – gotovo uvređeno je odgovorio naš domaćin. To je onaj gospodin sa početka priče koji na najbolji način predstavlja svoj grad time što ga voli i poznaje i to dokazuje rečima:
– Vinogradarstvo je u našim krajevima počelo da se razvija još u III veku p.n.e. Peščane dine Vršačkih planina su bile idealno mesto za vinovu lozu, a stanovnici ovog kraja su od Rimljana učili vinogradski posao. Tako je u srednjem veku Vršac imao razvijeno vinogradarstvo, o čemu nam govori izveštaj iz 1494. godine u kojem se kaže da je ugarski kralj Ladislav platio 10 zlatnih dukata za bure vršačkog vina. Neko vreme je naš grad bio i najveći proizvođač vina na svetu, koji je na berzama dirigovao cenu vina – hvali se Miša, ali ne bez osnova i činjenica.

Vršački vinogradi

A one kažu: zahvaljujući tadašnjoj austrijskoj vladarki Mariji Tereziji (1740–1780) isušene su močvare i tako stvorena ogromna prostranstva plodnog zemljišta, koja su omogućila ubrzan razvoj vinogradarstva. Ono se toliko razvilo da je 1785. godine vršačko vinogorje bilo najveće na svetu. Po podacima, ti vinogradi su se prostirali na 10.000 hektara, uzgajalo se 257 sorti vinove loze i spravljalo 120 vrsta kvalitetnih vina. U Vršcu su 1869. godine bila 1.073 vinska podruma, a jedan od njih, "Helvecija", koji postoji i danas, izgradio je Bernard Štaub, švajcarski trgovac vina, još 1880. godine. Kasnije su ih gradili i "Vršački vinogradi", koji i danas, kažu, imaju jedan od tri najveća podruma u Evropi.

Iznad, čini se, nepreglednih vinograda, te Bahusove oaze, uzdižu se takođe prostrane Vršačke planine na 7.500 hektara, koje imaju 14 vrhova od kojih je Gudurički vrh najviši u Vojvodini.

Panorama grada i Vršačke planine

Tu su utočište pronašle 123 ptičje vrste, a među njima orao kliktavac i zmijar, uralska sova, gorska pliska… Kažu da u tim starim listopadnim šumama borave i vukovi, divlje svinje, srne, kune i jazavci. To smo poverovali na reč. Nismo proveravali.

Jedino smo se uverili da u Vršcu svi pripadnici čak 22 etničke grupe žive mirno i u slozi. Valjda im u tome pomaže pitoma priroda, ravnica, blaga klima i vetrovi koji neprestano i lagano duvaju, pokoja čaša dobrog domaćeg vina, a najviše miroljubiva, gostoprimljiva lalinska narav. U sve ovo možete da se uverite i sami, već od sutra, kad počinje čuveni "Grožđevbal".

Nada Torlak
Politika MAGAZIN 520 – 16.09.2007.

VRŠAC

VEKOVI I VINO

Dovoljno je nabrojati crkve i svetilišta, videti parkove i prelepe fasade, pa shvatiti da je Vršac grad razvijene kulture i veoma duge istorije, u kom grožđe igra važnu ulogu

U Vojvodini kažu da treba da se popnete na bundevu da biste videli "pola sveta". U južnom Banatu, doduše, bundeve nismo sreli, ali smo se sa zadovoljstvom popeli na Vršački breg, odakle puca pogled na pola Vojvodine. Okrenuti leđima prastaroj kuli, zaneseni nestvarnom pučinom nekadašnjeg mora, skoro da nismo ni primetili grad koji se "sklupčao" pod našim nogama. Onako, sa visine, na trenutak pomislite da bi mogao da stane i na dlan jedne ruke.

Mapa lokacije Vršca

Sa golemim prostranstvom pred sobom i planinom u zaleđu, Vršac zaista deluje manji nego što jeste. Ipak, oko pažljivog posmatrača neće se prevariti. Dovoljno je, možda, samo nabrojati crkve i svetilišta, videti parkove i fontane, prelepe fasade zgrada i aleje sa cvećem, pa shvatiti da je Vršac grad razvijene kulture i veoma duge istorije.

Najveće vinogorje na svetu

Skoro da nema istorijske epohe u kojoj Vršac nije bio nastanjen. Od Tračana, preko Skita, Kimeraca i Kelta, pa sve do moćnih Rimljana i Sarmata, svako je na obroncima Vršačkih planina nalazi pogodno tlo za rad i život. Ljudi su se bavili zemljoradnjom i stočarstvom, kasnije i trgovinom. Ipak, jedna privredna grana, začeta još u III veku p.n.e., postaće tokom vekova prepoznatljiv simbol Vršca i njegove okoline. Još od antičkih vremena, kada su Rimljani otkrili da peščane dine Vršačkih planina izuzetno pogoduju uzgoju vinove loze, pa sve do savremenog doba, proizvodnja vina osnovna je delatnost.

Pogled na grad sa Vršačkih planina

O tome koliko je vinogradarstvo bilo razvijeno u srednjem veku, potvrđuje i pisani izveštaj iz 1494. godine, u kom se navodi da je ugarski kralj Ladislav platio deset i po dukata za jedno bure vršačkog vina. Sem toga što govori o nekadašnjim tržišnim prilikama, ovaj dokument je značajan i po tome što se u njemu Vršac prvi put pominje pod današnjim nazivom.

Vršački vinogradi

Zahvaljujući austrijskoj carici Mariji Tereziji (1740–1780) isušene su močvare i stvorena velika prostranstva plodnog zemljišta, čime je, takođe, ubrzan razvoj. Već sredinom druge polovine XVIII veka vršački vinogradi prostiru se na više od 10.000 hektara, što ih je činilo najvećim na svetu. Uzgajalo se skoro 260 sorti vinove loze i spravljalo oko 120 vrsta kvalitetnog vina. Podaci beleže da je 1869. godine u Vršcu bilo više od hiljadu vinskih podruma, a jedan od njih, koji je švajcarski trgovac vinom Bernard Štaub gradio davne 1880. godine, postoji i danas.

Vinarija "Vinik"

Iako plantaže vinove loze i dalje krase prilaze gradu, a Vršački vinogradi jesu jedan od najvećih proizvođača vina u ovom delu Evrope, vinskih podruma je znatno manje nego ranije. Vinarija "Vinik", recimo, jedina je u gradu gde se i danas može videti tehnologija pravljenja rajske kapljice, ali i mesto gde se može probati, kupiti, pa čak i besplatno dobiti unikatni "vržole", vino čudnog imena i izuzetnog ukusa.

Vrščani se hvale grožđem i vinom, a Vršač svojim stanovništvom. U gradu sa oko 35.000 stanovnika žive pripadnici čak 15 različitih naroda, koji su svoje porodično gnezdo svili u ovoj pitomini ispod brega. Žive jedni pored drugih i jedni uz druge. Imaju svoje škole i zabavišta, svoja groblja i svetilišta. Ipak, imaju i zajedničku brigu za varoš koji svi podjednako vole.

Bez obzira na to ko će vas kroz grad provesti, sa istim zadovoljstvom i ponosom pokazaće vam i katedralu Svetog Gerharda i Vladičanski dvor Eparhije banatske. Pokazaće vam i kapelu Svetog Roka i crkvu Svetog Teodora. I najmanje je sad tu važno da li su nešto gradili Nemci ili Mađari, Rumuni ili Srbi. Važno je samo da je lepo i da je pomena vredno.

Rimokatolička crkva Svetog Gerharda

Grožđebal

Rimokatolički hram Svetog Gerharda je, recimo, županijska crkva, ali se zbog veličine i dva prelepa tornja često naziva i katedralom. Građena je u neogotičkom stilu, od 1860. do 1863. godine, i smatra se jednom od najlepših i najvećih katoličkih crkava na ovim prostorima. Sem izvanrednih vitraža, vrednih slika i zbirke crkvenih zastava, hram krase i najveće orgulje u Srbiji.

Katolička svetinja podignuta je u centru varoši, na temeljima crkve iz 1728. godine, a nedaleko od nje se smestio i Vladičanski dvor Banatske eparhije. Reč je o prelepom zdanju iz sredine XVIII veka, građenom u stilu baroka, ali je od prvobitne fasade, nažalost, malo šta ostalo.

Vladičanski dvor

Zgrada je u više navrata rekonstruisana i prepravljana, pa se danas, prema rečima Miodraga Kaliskog, stručnog saradnika i dobrog poznavaoca zdanja, teško može i prepoznati. Ipak, vrednost i značaj ove zgrade time nisu narušeni.

Građena je u vreme vladike Jovana Georgijevića, a u svojim odajama krije bogatu riznicu crkvenih predmeta, odeždi i ikona, retke i rukopisane knjige, kao i galeriju portreta vršačkih vladika.

Saborna crkva posvećena Svetom Nikolaju

Preko puta Dvora nalazi se i Saborna crkva iz 1785. godine, posvećena svetom Nikolaju, oslikana freskama najboljih i najpoznatijih ikonopisaca.

Šetnju gradskim ulicama završavamo na Gradskom trgu, gde se svakog septembra, tokom Grožđebala, manifestacije posvećene berbi grožđa, okupi na hiljade posetilaca iz svih krajeva zemlje. Završavamo, a mogli smo je ovde i započeti. Svaka zgrada na trgu je, zapravo. priča za sebe. Počev od zgrade Magistrata, nekadašnje Gradske kuće, a sada zgrade Skupštine opštine, pa sve do legendarne kafane "Dva pištolja".

Gradska kuća

Ne baš prikladno ime za jedan ugostiteljski objekat, prema rečima Milene Maksimović, saradnika Turističke organizacije Vršca, dobila je po istinitom događaju sa kraja druge decenije XIX veka. Naime, bežeći iz Rusije za Srbiju, jedne noći u njoj je prenoćio i Karađorđe. Nemajući para da plati smeštaj, zbunjenom domaćinu račun je podmirio svojim pištoljima.

U blizini Trga je i kuća Jovana Sterije Popovića, vršačkog književnika iz prve polovine XIX veka, kao i nadaleko poznata Apoteka na stepenicama. Reč je o prvoj farmaciji u gradu, nastaloj davne 1784. godine, koja i danas kao deo Narodnog muzeja u Vršcu, privlači pažnju brojnih posetilaca.

Vlada Arsić
Press magazin 56 – 18.11.2007.

VRŠAC – VILA BREG

I DA HEDONISTI PUKNU

Kaskadno je građen na Vršačkom bregu, sa Kamin barom gde se uz vatru uživa u dekadentnom enterijeru francuske svile i afričkog oraha, a pije vino sa ukusom mesečevih mena

Na obali zaboravljenog Panonskog mora, na Vršačkom bregu žive vile. I retko ih ko ugleda, pa nekad, kažu, vide samo zvezdani prah, znak da je tu bila vila. A ona najveća među njima, Vila od brega, pojavi se samo jednom u 100 godina i začara sve pastire i lugare, da zauvek sanjaju da će je još jednom sresti i zadržati zauvek u ovom svetu.

Mapa lokacije Vršca

I upravo na pola puta do srednjevekovne kule despota Đurđa Brankovića, koji je zidao gradove u Srbiji po želji svoje žene, proklete Jerine, smestio se hotel "Vila Breg" (Hotel Villa Breg). Nikao je na mestu starog hotela "Breg", čuvenog po restoranu "Terasa", odakle je pucao vidik na panoramu Vršca, prepoznatljivom po hali "Milenijum" i katedrali Svetog Gerharda.

Piramida sa kožnom foteljom

Hotel "Vila Breg"

Hotel je kaskadno građen na sedam nivoa i njegove sobe većinom imaju pogled na grad i banatsku ravnicu, dok 8 soba poseduje izlaz na privatne vrtove. Hotel se nalazi na 170 metara nadmorske visine, a po vetru, koji nikad ne prestaje, hotelski restoran je dobio ime "Eol". Nad spa-centrom uzvisuje se staklena piramida koja obezbeđuje prirodnu svetlost, iako posetioce mnogo više ushićuje kožna fotelja za masažu, koja za 8 minuta izmasira sve ključne tačke na telu. A takvu je imao i Tito u Palati federacije, američku, samo starijeg tipa. Kažu da maršal nikad nije seo na nju, već samo bivši šef protokola, za razliku od gostiju "Vile Breg", koji obavezno iskoriste svojih 8 minuta.

Spoljašnji bazen

Gosti se rado opredeljuju najčešće za finsku saunu sa temperaturom od 85 stepeni, pa ih u sauni čeka sat pečšanik jer nije poželjno da se ostaje duže od 15 minuta. Posle sledi tuširanje, koje prvo kreće od ruku i nogu, pa nadalje. Vatreni obožavaoci ovakvog uživanja su Rusi, za koje važi pravilo da pravo iz finskog kupatila ulete u bazen. A bazen ima ima turbo-masažere, koji simuliraju uzvodno plivanje za sve one koji vole uzvodno.

Kamin bar

Hotel, koji je dobio ime po Vili od brega, izgrađen je tako da gostu bude sve podređeno. Od enterijera Kamin bara, čiji su zidovi dekadentno obloženi svetlozelenom francuskom svilom u kombinaciji sa afričkim orahom, do otvorenog bazena na jednoj kaskadi, koji izgleda kao da će se svakog trenutka preliti preko brda. Četvrti nivo hotela ima ogromne prozore kao u starim kaštelima, a apartman broj 507 odiše sajber atmosferom, jer se čak i zavesa pomera daljinskim upravljačem. Stoga "Vila Breg" važi za jedan od najbolje opremljenih hotela sa pet zvezdica u Srbiji. Čuven je i po restoranu i kuvarici Svetlani, koja je neprikosnoveni komandant kuhinje u kojoj se poštuje tiganj na račun friteze. A napolju se može ručati i kad padne sneg, zahvaljujući zimskoj bašti.

Štrudla i let avionom

Restoran

Vršac je poznat i po lovnom turizmu, pa su česti gosti hotela lovci na fazane, zečeve, lisice i divlje svinje i imaju posebnu odalu za odlaganje oružja i municije. Grad se nalazi samo 14 kilometra od granice, a 80 od Temišvara, pa su česti gosti hotela iz Rumunije, ali stižu i iz Rusije, Kine, Norveške, pa čak i iz Meksika. Hotel se specijalizovao za kongrese, seminare i prezentacije, a u predahu se gostima organizuje izlet, takozvani put vina, koji se završava u selima Gudurica i Veliko Središte, gde se mogu probati 15 vrsta vina. Čak i ono koje se pravi po receptu iz XIX veka, gde nema konzervansa, već se vino pretače po mesečevim menama. Uz njega odlično ide domaća banatska štrudla. Avanturisti, pak, mogu izabrati let sportskim avionom ili paraglajderom iznad grada, a može i krstarenje Dunavom.

Vršačka katedrala

Gosti se vode i u obilazak katedrale, koja je podignuta za tri godine (1860–1863) i čuvena je po orguljama sa 35 registara, koje su 1933. godine napravili Karl i Lipot Vigenštajn iz Temišvara. Kantor je uvek spreman da za hotelske goste svira na orguljama koje imaju 2.810 cevi. Njihovo štimovanje traje 50-ak dana, a to umeju samo mađarski majstori orguljaši.

Do hotela se stiže na različite načine, za sat i po automobilom iz Beograda, a može i sportskim avionom ili helikopterom, koji je omiljeno prevozno sredstvo imućnijih gostiju. Beograđani se obično opredeljuju za vikend hedonizam i vino sa ukusom mesečevih mena.

Sanja M. Tomić
Press Kofer 25 – 28.11.2007.