DAMASK

NAJSTARIJA PRESTONICA

Damask, koji su nekad nazivali mirisnim ili rajskim mestom, biserom Orijenta i "gradom Arama, sa mnoštvom stubova, kakav još nije sagrađen na zemlji", slikovito se može nazvati kao put kroz vreme. Mesto susreta sa istorijom. Mnogo toga se ovde dešavalo u prošlosti što je imalo snažan uticaj i ostavilo pečat na potonja zbivanja i izvan prostora današnje Sirije, Bliskog istoka i Mediterana

Prestonica Sirijske Arapske Republike danas broji između 5 i 7 miliona stanovnika (nepreciznost je posledica prihvatanja ogromnog broja izbeglica iz susednog Iraka nakon američke invazije). U istoriji ljudskog roda Damask slovi kao najstariji glavni grad na svetu.

Mapa lokacije Damaska

Damask je prestonica različitih plemena, gradova-država, kalifata, emirata, naroda, dinastija, civilizacija i vera, u kontinuitetu od oko 5 hiljada godina. Nikao je u plodnoj pitomini nekadašnje oaze duž Barade (nakon Eufrata druga reka po veličini u zemlji), omeđenoj ogolelim planinskim masivima. U trećem milenijumu p.n.e. njegovi prvi žitelji su bili Aramiti. Prvi pisani tragovi o tome nalaze se na tablicama pronađenim u mestu Ibla i u drevnim spisima egipatskih faraona.

Sablje dimiskije

Damasku i Siriji poznavaoci pripisuju mnoge tekovine današnje civilizacije. U vezi sa ovdašnjim prostorima su počeci agrokulture (otkriće da iz semena mogu da izrastu nove biljke), počeci tajne metalurgije (mogućnost oblikovanja bronze i bakra), prvi alfabet u istoriji čovečanstva, feničanski jezik kao trgovački jezik antičkog sveta, manufakturna izrada svilene odeće sa zlatnim nitima…

Damask – panorama grada

Siriju mnogi nazivaju i kolevkom hrišćanstva: u njoj su nastale neke od najstarijih hrišćanskih zajednica i najstarije crkve na svetu. Damask je više vekova bio i prestonica-sedište kalifata islamskog sveta na vrhuncu moći. Ovde su zanatlije kovale sablje "dimiskije", duvači stakla su pre 3.000 godina otkrili bojeno staklo (tek mnogo vekova posle nove ere će dospeti do Venecije), a nedavno je obnovljena agencijska vest da su francuski arheolozi otkrili najstariju sliku na svetu oslikanu postojanim bojama.

Spasonosna reka Barada

Damask je bio i važna raskrsnica puteva kojima su se kretali karavani, sredokraća na "putu svile" između Kine, Bliskog istoka i evropskih zemalja.

Na ovim prostorima smenjivali su se narodi i vojske, kulture, religije, civilizacije, ostavljajući za sobom manje ili veće tragove koji su delom sačuvani do današnjih dana. Sirijom su, između ostalih, vladali Egipćani, Grci, Vavilonci, Persijanci, Rimljani, Vizantijci, Mongoli, krstaši, Turci, Englezi i Francuzi. U osvajačke pohode, vojske su predvodili faraoni Tutmes i Ramzes II i vojskovođe Aleksandar Makedonski i Napoleon Bonaparta. Arapi su došli u VII veku. Smenjivale su se dinastije, graditelji i rušitelji, pljačkaši i dobrotvori, vojni i politički savezi, ustanci i ratovi, do konačnog oslobođenja zemlje 1945. godine. Damask je bio u centru svih zbivanja i stradanja, ali i u vrhu nacionalnog otpora. Kasnije će doći do nekoliko oružanih sukoba Arapa i Izraelaca (deo Golanske visoravni je još uvek okupiran). Teritoriju današnjeg Izraela ovde i danas nazivaju Palestinom.

Okupirani deo Golanske visoravni

Bogatstvo raznolikosti

Preplitanje i prožimanje starog i novog i nezaobilazan istočnjački šarm – to je slika današnjeg Damaska, grada punog života. Njegova beskrajna panorama, kao na dlanu, otkriva se sa obližnjeg vidikovca – stenovitog brda Kasjun na koje su se "prislonile" mnoge kuće i ulice predgrađa koje izgledaju kao da su rasle sa njegovim strmim liticama.

Nezaboravan prizor pruža se sa terasa omanjih restorana, uz kvalitetne domaće sokove i ukusne kolače, kafu ili čaj od mente. Kada se spusti noć i brdo utone u san, na hiljade svetiljki svetluca u mraku poput nasumice razbacanih zvezda. Grad je okupan svetlom raznobojnih uličnih svetiljki i farovima automobila, nizovima sijalica duž i oko vitkih minareta i blještavim izlozima.

Gradom neprekidno prolaze reke automobila

Pravu sliku života grada možete steći tek kada zakoračite na njegove bulevare. Reka automobila u kojoj se sreću sve poznate svetske marke i modeli, ali i godišta proizvodnje, sa velikim brojem taksi vozila žute boje, nezadrživo se kotrlja ulicama Damaska. Zaustavljanja su retka, čemu, svakako, pogoduje relativno mali broj semafora i pešačkih prelaza.

Taksi vozila su žute boje

Gradski bulevari obeleženi su samo jednom središnom linijom, pa je vozačima prepušteno da sami obrazuju kolone, čiji se broj neprestano povećava ili smanjuje. Oni to čine veoma vešto. Prednost se "reguliše" reskim zvukom sirene ili pokretom ruke izbačene kroz prozor automobila, sa istančanim osećajem za ubacivanje i u najmanji prazan prostor, tik uz branik ili bok susednog vozila. Nasuprot očekivanjima neupućenih, kažu da je malo udesa i da se sve odvija nekom, strancu nedokučivom, logikom. Naravno, sve to uz neizbežnu toleranciju i bez opuštanja.

– Za vreme vožnje se uključuju sva čula – slikovito objašnjava naš vodič.

Stambene zgrade

U bojama ugaslog okeana

Sklad starog i novog obeležja su i arhitekture grada. Dominiraju stambene zgrade pravilnih geometrijskih oblika, sa malim brojem spratova, pretežno sivo-žute boje, čiji mirisi, u zavisnosti od godišnjeg doba, povremeno prostruje Damaskom. Neko ih je poetski uporedio sa bojama ugaslog okeana i jednobojnog stepsko-pustinjskog tla. Krovovi su ravni, a najčešće načičkani satelitskim antenama. Na nekima se prikuplja kišnica ili boravi tokom letnjih žega. Okolo su prostrane terase i balkoni, a prozori su, neretko prekriveni tkaninama ili šalonima od rezbarenog drveta. U nedalekoj prošlosti ženama su ti prozori služili kao prozori u svet, zaklanjajući ih istovremeno od pogleda tog istog sveta.

Grad muzej

Srce starog dela grada

Poznavaoci uslovno dele grad na stari i novi Damask, mada su se njihove granice odavno stopile u zgusnutu celinu. Između starih zgrada provlače se uske, krivudave uličice sa mnoštvom malih zanatskih radnji. U njima se proizvodnja obavlja na stari način, od korišćenja razboja za tkanje, do filigranske izrade nakita ili spravljaanja sapuna od maslinovog ulja, parfema, začina…

Između su nacionalni restorani sa bogatom ponudom tradicionalne kuhinje, ali i novi restorani po uzoru na evropske. Okolo, prostor osvaja nova arhitektura: moderna zdanja u kojima su smeštene državne institucije, banke, predsravništva, luksuzne stare i nove palate i vile, parkovi sa belim jasminom, jednim od nacionalnih simbola, široki trgovi sa vodoskocima, kao i impozantni objekti iz lanca poznatih svetskih hotela. Opšti utisak se pojednostavljeno može sažeti u dve reči: bogatstvo raznolikosti.

Istočna Bab Šarki kapija rimskog bedema

Među znamenitostima starog Damaska koje svakako treba videti su ostaci bedema podignutog u doba Rimljana, kojim je tadašnji grad bio opasan. Dogradili su ga i koristili i arapski vladari. Grad je imao sedam kapija, a svaka od njih u svom nazivu ima predznak "bab" (u značenju vrata). Oko kapija su bile grupisane kuće ljudi povezanih rodbinskim ili religijskim vezama.

Zid je tokom vremena, zavisno od istorijskih (ne)prilika, održavan i dograđivan za odbranu, kasnije je rušen, a kamen korišćen za gradnju drugih objekata. Sačuvano je oko 500 metara bedema u nekadašnjem obliku i dve kule, a kapije su uglavnom srasle sa zdanjima koja su u međuvremenu nikla ili su preseljene na druge lokacije. Potpuno je očuvana jedino istočna Bab Šarki kapija.

U srcu starog grada je i džamija Omajada, zanimljive prošlosti. Sagradio ju je kalif Abdul Malek 705. godine. Podignuta je na temeljima nekadašnjeg hrama aramenskog boga Hadada (boga drevnih Sirijaca od pre 3.000 godina). Tokom rimske ere bio je hram Jupitera Damaskog, da bi u IV veku, u vreme širenja hrišćanstva, ovde bila crkva posvećena Svetom Jovanu Krstitelju.

Džamija Omajada, jedno od najzačajnijih svetilišta

Dugo godina hrišćani i muslimani su zajednički koristili molitveni prostor. Malek je hrišćanima ustupio prostor za gradnju crkve i odlučio da napravi impozantnu džamiju "koja treba da odgovara raskoši i veličini tadašnjeg islamskog carstva (prostiralo se zapadno do Pirineja, a na istoku do kineske granice). Izgradnja je trajala deset godina, uz ogroman broj graditelja i umetnika i velika ulaganja (oko 11 miliona zlatnih dinara). Nova džamija sa tri minareta različitog izgleda, ogromnim dvorištem popločanim mermerom i impozantnim molitvenim prostorom, poslužila je kao arhitektonski uzor i model hiljade drugih džamija širom islamskog sveta.

Omajada je i danas stecište vernika, Sirijaca i hodočasnika, pretežno iz susednih arapskih zemalja, jer je visoko rangirana na lestvici muslimanskih svetilišta, ali i hrišćana koji dolaze da se u delu molitvenog prostora džamije poklone moštima Svetog Jovana Krstitelja kome i muslimani odaju počast. Duh verske tolerancije vidljiv je i u drugim delovima grada. Neretko se jednim kadrom objektiva mogu istovremeno snimiti minareti džamija i crkveni tornjevi.

Prava ulica

Damask je od pamtiveka bio i ostao svojevrstan trgovački centar. Trgovački duh oseća se na svakom koraku, od ulica u kojima saobraća mnoštvo malih šarenih kamioneta za transport robe, do čitavih trgova i kvartova u kojima si nikli savremeni prodajni prostori sa bogatom ponudom domaće i strane robe firmi zvučnih imena. Uporedo opstaje i tradicionalna trgovina sa naglašenim obeležjima prošlosti. Pa, ko šta voli…

Natkriveni bazar

Sukovi (otvoreni i pokriveni bazari) ne prestaju da privlače turiste – zbog raznovrsnosti i bogatstva ponude, zanatskog umeće i originalnosti proizvoda. Nekima godi i neizbežno cenkanje kojim se početna cena može prepoloviti, kao i drevna arhitektura sa svim odlikama Orijenta. Ambijentalna celina starog bazara koja je pod zaštitom UNESCO-a obnavlja se i čuva započetom restauracijom.

Svaki od desetak sukova prepoznatljiv je po proizvodima koji čine pretežan deo njegove ponude: najkvalitetnija svila (brokat), koža, proizvodi od bakra, mesinga, srebra, drveta i stakla, suveniri, tradicionalna odeća, muzički instrumenti, začini, poljoprivredni proizvodi, slatkiši punjeni pistaćima, kućna potrepštine, voće…

Što dan više odmiče (većina radnji se otvara posle 10 sati), sve je više trgovaca i kupaca, da bi se uveče u trgovačke delove grada, čija središna ulica odgovara svom nazivu – Prava, slila prava reka ljudi, meštana i turista. Pravi kolorit boja, odeće i različitih jezika za sporazumevanje. Do kasno u noć traje uobičajena ljudska graja, uz povremene uzvike uličnih prodavaca, raznosača čaja sa neobičnom posudom na leđima, nalik na kakav muzički instrument, kao i dečaka koji zarad džeparca demonstriraju mogućnosti balona sa pokretnom elisom…

Pijaca za lenje žene

U užem centru grada, u naselju Šalan, meštane dočekuje otvoreni prodajni prostor neobičnog imena – pijaca za lenje žene. U njoj se može kupiti pripremljeno povrće (iseckani luk, kupus, krompir, očišćena šargarepa i sl.) spremno za kuvanje, pečenje i prženje, bez ikakve dodatne obrade.

Narodni muzej

Znatiželjne u Damasku očekuje pravo bogatstvo arheološkog, istorijskog i kulturnog nasleđa. Prava riznica eksponata koje treba videti izložena je u mnogim muzejima, posebno u Narodnom i Istorijskom. Čitav stari grad je, zapravo, muzej na otvorenom. U njemu su rimski slavoluci i stubovi sa kapitelima, ostaci nekadašnje citadele, raskošni mozaici, Saladinova grobnica, drevne palate, oko 200 starih kupatila (hamama)…

Džamija Al Sulejmanija

Znamenitosti

Brojne vernike i turiste privlače i verski objekti, džamije i crkve, originalne arhitekture praćene zanimljivim istorijskim činjenicama koje se prepliću sa narodnim predanjima i legendama. Pre svih interesantna je džamija Al Sulejmanija, delo čuvenog arhitekte, delo čuvenog arhitekte Sinana i crkva Svetog Pavla, propovedača hrišćanstva, jedna od najstarijih u hrišćanskom svetu.

Crkva Svetog Pavla

Nakon višednevnog razgledanja Damaska, uz realan osećaj da je još mnogo toga moglo da se vidi, posetilac može da obiđe i druga atraktivna turistička mesta i izletišta u Siriji. Pre svega, drevni grad Bosru na krajnjem jugu jugu, ili letovalište Latakiju na severu, u središnjem delu delu morske obale duge oko 200 kilometara. U unutrašnjosti zemlje su dobro očuvane tvrđave koje su gradili krstaši i čuveni nacionalni vođa Saladin.

Latakija, pogled sa hotelskog balkona

Tu su i nezaobilazna drevna hrišćanska svetilišta u Seidnaju i, posebno, Maluli. U njoj je sačuvan, u izvornom obliku, aramejski jezik kojim je, prema predanju, govorio Isus Hristos. Obavezno treba videti bogato i dobro očuvano arheološko nalazište u oazi Palmira, uz usputnu pauzu u "Bagdad-kafeu", poznatom svratištu karavana na putu od Damaska do Iračkog glavnog grada. Ta mesta je, u organizaciji Sirijske ambasade i Ministarstva turizma te zemlje, krajem oktobra obišla i grupa srpskih novinara i turističkih radnika, prateći masovnu smotru pesme i folklora u okviru međunarodnog festivala "putevima svile".

Palmira, ostaci Dioklecijanovog logora

Prijateljstvo koje traje

Bilo bi nepravedno ne pomenuti i gostoprimstvo prema posetiocima iz Srbije: počev od zvaničnika do običnih građana prilikom neplaniranog susreta. Duž celog puta bili smo okruženi izuzetnom pažnjom. Na ulici su nam trgovci nudili ukusne slatkiše ili tek isceđeni koktel egzotičnog južnog voća, pa i dodatno nižu cenu samo zato što smo iz Srbije. Takav odnos meštana prema Srbima je delom zbog sećanja na bliske političke veze iz prošlosti iz doba nesvrstanih, izgrađenih objekata naših graditelja, poput hidrocentrale na Baradi koja je delo srpskih graditelja, a delom zbog nedaća kojima su obe zemlje izložene.

Najbolji graditelji tih veza su nekadašnji studenti koji su se školovali u našoj zemlji, a danas su uspešni stručnjaci i poslovni ljudi. Neki od njih su nam otvorili vrata svojih poslovnih prostorija i pozvali nas da budemo gosti u njihovim domovima. Za Arape je to izuzetan gest prijateljstva, koji je sledio i naš vodič, srpski zet i naš sugrađanin, dr Mohamad Jaser Havari.

U Beogradu i Damasku sklopljeno je oko 4.000 mešovitih brakova. Najlepša spona ova dva naroda.

Stanoje Jovanović
Politika MAGAZIN 538 – 20.01.2008.

DAMASK

DRAGULJ SA ISTOKA

U Damasku su ljudi živeli još pre pet hiljada godina pre nove ere zbog čega on spada u najduže nastanjen grad na svetu. U njemu se susreću široki bulevari i uski sokaci, mistični orijentalni bazari i moderne radnje, antički i islamski spomenici koji nemo svedoče o izuzetnoj istoriji

Na hijeroglifskim tablicama pronađenim u Egiptu Damask se prvi put pominje kao grad Dimaška, koji su osvajači zaposeli u XV veku p.n.e. Damask je danas sirijska prestonica koja se proširivala ka periferiji da bi primila tri i po miliona žitelja, koliko ih danas ima. Pravi istorijski istorijski biser predstavlja staro gradsko jezgro koje je opasano rimskim zidinama na kojima je sačuvano sedam kapija.

Mapa lokacije Damaska

Najveća turistička atrakcija je Prava ulica koja datira još od osnivanja grada i koja je kroz sve vekove zadržala isti pravac.

Prava ulica

Stari deo grada ispresecan je uličicama sa prodavnicama u kojima se prodaje sve i svašta – od svile, preko sandala i cipela od kamilje kože, raznobojnih tepiha, stolnjaka, prekrivača, tradicionalno rezbarenih stočića, pa sve do ekstrakata najrazličitijih mirisa. Glavna pijaca Suk al Hamadija natkrivena je pa se, osim žamora trgovaca i kupaca, uskim prolazima širi i opojan miris "šanela 5" i "bugarske ruže", koje Sirijci posebno vole.

Brojni osvajači

Damask, panorama grada

Oko Damska su se vodile mnoge bitke počevši od izraelskog cara Davida, Asiraca, Nabukodonosora u VI veku p.n.e., preko Persijanaca pa sve do Aleksandra Makedonskog koji je ovaj grad osvojio 333. godine p.n.e. Grci su ovim prostorom vladali sve do 85. godine p.n.e. kada su ih odatle oterali Nabatejci. Njih su pak pobedili Rimljani tako da je Sirija postala rimska provincija. Damask je u antičko doba bio veoma važan grad i vojna baza armija koje su se borile protiv Persijanaca.

Hadrijan je u II veku nove ere Damask proglasio za metropolis. Grad su kasnije osvajali i Turci Seldžuci, sredinom XII veka bezuspešno su pokušavali da ga zauzmu krstaši, da bi 1154. godine pao u ruke Nuredina, generala turskog porekla. U Damsku su se na vlasti smenjivali i Mongoli, egipatski Turci Mameluci, čak četiri veka ovim prostorom vladali su Otomani, tokom Prvog svetskog rata tu je bila stacionirana nemačka vojska da bi od 1919. pa sve do 1945. vlast uspostavili Francuzi. Damask je 1946. godine postao glavni grad nezavisne države Sirije.

Džamija sa glavom Jovana Krstitelja

Džamija Omajad

Tragovi antike i ranog hrišćanstva vidljivi su na mnogim mestima. Na kraju bazara u starom gradu uočljivi su rimski stubovi i mali trg na kome je glavni ulaz u džamiju Omajad, jednu od najvećih znamenitosti ovog grada. Na tom mestu je najpre bio hram Jupitera koji je sa prodorom hrišćanstva pretvoren u crkvu Jovana Krstitelja jer se u njenom molitvenom holu nalaze mošti ovog sveca.

Sa dolaskom islama, Damask je postao važan centar Omajadskog kalifata, ali muslimani su nastavili da se klanjaju svetom Jovanu Krstitelju jer veruju da se "baraka", tj. moć svetaca zadržava i posle njihove smrti. U džamiji je sačuvano nekoliko veličanstvenih mozaika iz antičkog doba dok na spoljašnjim fasadama dominiraju tri minareta nastala u različitim periodima.

Zanimljivo je da hrišćanstvo u Siriji nije podeljeno, već njihove crkve imaju i freske i katoličke kipove Marije Magdalene i svetog Franje Asiškog. U ovom gradu hrišćani se pridržavaju starog kalendara i krste se sa tri prsta zdesna nalevo.

Saladinov mauzolej

Saladinov mauzolej

U vrtu na severnoj strani džamije Omajad podignuta je grobnica Saladina, vođe koji je ujedinio muslimane i poveo ih u sveti rat i osvajanje Jerusalima. Upamćen je po tome što svojim vojnicima nije dozvoljavao da ubijaju civile niti da pljačkaju ili oštete ovaj sveti grad.

Prema jednom predanju, Saladin je za vreme krstaških ratova svom neprijatelju Ričardu Lavljem Srcu lično poslao zaleđenu vodu i voće jer je ovaj imao groznicu. Ostala je istorijska nedoumica da li je to bio pozitivan gest prema onome ko je u nevolji ili lukav plan da bi se izvideo Ričardov kamp. Sve u svemu, u septembru 1192. godine dvojica vojskovođa su potpisali primirje i od tada su hodočasnici sa zapada ponovo mogli da posećuju Jerusalim.

Nacionalni muzej

Nacionalni muzej

Brojni eksponati izloženi u Nacionalnom muzeju svedoče o prebogatoj istoriji grada Damaska. Tu se mogu videti rukopisi napisani prvim poznatim pismom koji datiraju još iz XIV veka p. n.e. Izuzetnu istorijsku i umetničku vrednost ima statua nastala pre 4.000 godina, kao i mermerna statua iz Palmire. O burnim istorijskim vremenima, ali i toku nauke svedoče bogate kolekcije oružja i starih hirurških instrumenata.

Život pun kontrasta

Taksisti u svojim žutim vozilima

Sirijci važe za veoma predusretljive domaćine pa nije retkost da prepešače i po nekoliko kilometara ne bi li turistu odveli do željenog odredišta. Mnogi od njih su nekada studirali u Beogradu tako da je moguće da sretnete nekog ko govori srpski. Taksisti rado voze "jugo floridu" tako da se na ulicama Damaska često moće videti ovaj auto.

Tradicionalnije Sirijke obučene su od glave do pete, sa licima zaklonjenim feredžom, ali se mogu videti i one koje nose farmerke mada je na glavi obavezna marama kojom se, iz religioznih razloga, zaklanja kosa. U starom gradu se još očuvao običaj ispijanja tradicionalne sirijske kafe mada sami Sirijci vole i sok od duda koji nude ulični prodavci.

U Damasku se sve razmirice završavaju dogovorom jer je psovanje najstrože zabranjeno. Ako se nekom omakne psovka na račun majke ili sestre, uvređeni će pucati bez razmišljanja, a sud će ovo tretirati kao ubistvo iz nehata. Stroga pravila ponašanja nalažu da Sirijac u autobusu nikad ne sedne pored tuđe žene, osim ako je reč o neudatoj strankinji. U porodicama, sestre se uvek povinuju volji braće čak i onda kada su oni mlađi, a nezamislivo je da žena pred ocem ili rođacima zapali cigaretu.

Zorica J. Marković
Stil magazin 56 – 21.01.2008.

MALULA

ČUVARI HRISTOVOG JEZIKA

U jednoj od najstarijih hrišćanskih naseobina na svetu govori se aramejskim jezikom, kojim je, prema predanju, govorio Isus Hrist

Na obodima sirijskog dela ogolelog planinskog masiva Kalamon, kojim se u zapadnom delu te zemlje proteže granična međa sa Libanom, provlači se savremeni asfaltni put. Na šezdesetom kilometru tog puta, namernika dočekuje uska dolina El Faž, čiji naziv odgovara pojmu pukotina, ili otvor, sa uočljivim prirodnim kontrastima. Na nadmorskoj visini od 1.650 metara natkriljuje je posve neobično mesto sa kućama bele i žute boje stepenasto priljubljenim uz strme litice, kao da su srasle sa njima.

Mapa lokacije Malule

Nadvisuje ih crkveni toranj sa širokim sivim kupolama, poneka džamija sa vitkim minaretom i masivne ogolele kamene stene, sa izdaleka uočljivim pećinskim otvorima. U podnožju je sasvim drugačija slika: zelena oaza bogata izvorima vode u kojoj živi oko 4.000 stanovnika. To je Malula (Maaloula).

Jedna je od najstarijih hrišćanskih naseobina, ne samo u ovom delu sveta, i čuvar aramejskog jezika kojim je, prema predanju, govorio Isus Hristos. Tim jezikom – koji je sličan arapskom (piše s desna u levo) i većina Sirijaca ga ne razume – bile su ispisane neke svete knjige o Danilu, Jevanđelje po Mateji, kao i delovi Biblije. To je jezik drevne Palestine iz Hristovog doba.

Planina se otvorila

Aramejski jezik doživljava pun uspon u vreme vladavine persijskog imperatora Darija Prvog. Godine 500. on je ediktom proglasio taj jezik službenim jezikom zapadne polovine svog carstva. U to vreme bio je u upotrebi i kao trgovački jezik. Do prevage arapskog jezika u VIII veku, aramejski je bio preovlađajući jezik u Levantu i Mesopotamiji.

U Maluli i danas radi škola u kojoj, pored maternjeg arapskog jezika, najmlađi uče i aramejski kojim izgovaraju reči molitve i obavljaju druge verske obrede u ovdašnjim hrišćanskim hramovima.

Malula

Prema otkrivenim izvorima, prvi tragovi života na ovim prostorima datiraju iz X i IX veka p.n.e. Hronologija nastanka i života ove naseobine satkana je od istorijskih činjenica koje se prepliću sa predanjima, mitovima i legendama. Središnja ličnost je sveta Tekla čija je sudbina utkana u temelje istorije Malule sa početka nove ere. Njenoj neobičnoj biografiji savremenici i naratori po pravilu dodaju poneki zanimljiv detalj, ne odstupajući od osnovne sadržine.

Rođena je u gradu Ikoniji u Maloj Aziji, u tadašnjoj Turskoj, početkom I veka nove ere. Njen otac je bio istaknuta ličnost – zapovednik tamošnjeg rimskog utvrđenja. Odrasla je u bogatoj porodicim, u izobilju i vaspitavana je u mnogobožačkom duhu. Izrasla je u prelepu devojku koja je imala veliki broj udvarača. Njen život se iz osnova promenio kada je iz Damaska došao sveti Pavle sa pratiocem Varnavom sa Kipra. Tekla ih je netremice slušala sa prozora kuće dok su na gradskom trgu znatiželjnima propovedali novu hrišćansku veru. Upijala je svaku reč. U tom času joj se ukazala neobično jarka svetlost sa likom Isusa Hrista u središtu, što je dodatno učvrstilo njenu novu veru. A onda je pred njenim očima usledila odmazda Rimljana: Pavla i Varnavu, legionari su okovali i strpali u tamnicu. Čekala ih je smrt kamenovanjem. Tekla ih je tajno izvela iz grada i pridružila im se u svetoj misiji širenja hrišćanstva po Bliskom Istoku.

Priljubljene kuće i crkve uz litice

Kad je pala u ruke rimske vojske, stavili su je na silne muke, ali je ona sve izdržala i uspela da pobegne. Bežeći od rimske potere, godine 45. stigla je do planinskog venca Kalamon, a ispred nje se isprečla ogromna kamena gromada. Legenda kaže da se nakon njene molitve bogu planina otvorila, pa je progonjena devojka uskom stazom provučenom između okomitih stena, uspela da umakne poteri i očevom osvetničkom gnevu. Trajno utočište je pronašla u skrivenoj pećinskoj odaji. Bog je uslišio i njenu drugu molbu i podario joj pitku vodu. Požovela je 90 godi-na.

Ovuda je Tekla umakla rimskoj poteri

I danas na ovom, za hrišćane svetom mestu, nakon provlačenja istim uskim prolazom kojim je, navodno, bežala Tekla, namernika dočekuju pod kamenim svodom i dva izvorišta pitke vode koju meštani smatraju svetom i lekovitom. Jedan je u udubljenju stene. U njemu se nivo vode ne menja, ma koliku količinu zahvatali. Drugi je u kamenoj posudi koju pune povremene kapi (u pravilnim vremenskim intervalima padaju sa tavanice pećinskog luka obraslog mahovinom). Između, iz stene, izrasta vijugavo drvo koje opstaje vekovima. U omanjoj pećinskoj odaji postoji mala moltvena prostorija u kojoj se Tekla molila i gde večno počiva. Meštani, koji su kasnije počeli da naseljavaju ove prostore, sagradili su novu crkvu a Teklu proglasili svetom.

Susret s istorijom

Boravak u Maluli je svojevrstan susret sa značajnim delom istorije hrišćanstva. Ta neobična naseobina privlači mnoštvo posetilaca, stecište je arheologa koji ispituju još neistražene pećine u širem okruženju malule i drugih naučnika zainteresovanih za korene hrišćanstva. Ovde dolaze i likovni umetnici i nalaze neiscrpnu inspiraciju, ali najviše je onih koji dolaze zbog verskog turizma.

Crkva svete Tekle

Posetu Maluli namernik može da započne iz doline El Faž. Prigodnu besedu o prošlosti ovog mesta slušali smo na korektnom srpskom jeziku. Domaćinima je bilo dovoljno samo nekoliko reči da bi zaključili odakle dolazimo.

Gde god da se zaputite dočekaju vas drevna verska zdanja, pravoslavna i katolička, sa sačuvanim tragovima daleke prošlosti, koje su priroda i ljudi poštedeli i sačuvali u izvornom ili delimično izmenjenom obliku. Podizali su ih Grci, Rimljani i Sirijci koji su prihvatili hrišćanstvo.

U crkveno zdanje svetog Sergeja iz IV veka ulazi se kroz otvor samo metar visine, nekada zatvaran prislonjenim kamenom. Oltar crkve je neobičnog kružnog oblika i jedan je od najstarijih na svetu. Ispod su uočljivi kanali za odvođenje krvi žrtvovanih živorinja (kasnije će taj obred biti napušten).

Crkva Svetog Sergeja

Tavanica je stara 2.000 godina. Ikone na zidovima oslikane su pre 400 i 800 godina, a najstarija i najpoznatija je Hristova poslednja večera sa apostolima, za stolom koji je, kao i oltar, kružnog oblika. Na telu Hrista uočljiva je rana na desnoj strani grudi, gde je, prema nekim verovanjima, bilo i Isusovo srce. Hram je bio podignut u slavu dvojice sirijskih vojnika koje je rimski imperator Maksimilijan surovo mučio i pogubio zbog pripadnosti hrišćanskoj veri. U crkvi se nalazi i čuvena freska Jovana Krstitelja sa prekrštenim nogama. U centru naselja je crkva svetog Ilije sa vrednim mozaikom iz IV veka.

Crkva svetog Ilije u centru naselja

Od oko 17 miliona sirijskog stanovništva, 85 odsto su muslimani a oko 13 odsto hrišćani, mahom pravoslavci, koji žive u najvećim gradovima Sirije, Damasku i Alepu i u nekoliko manjih mesta u kojima su najznamenitiji hrišćanski hramovi i crkve.

Staze verskog turizma

Verska tolerancija uočljiva je, pa se u mnogim mestima u objektivu kamere istovremeno mogu naći i minareti džamija i crkveni tornjevi. Ponegde su njihova zdanja gotovo oslonjena jedna na druga, a neretko im se prepliće zajednička prošlost i sudbina. U džamiju Omajada u Damasku, koja je visoko rangirana na lestvici muslimanskih svetilišta, dolaze i hrišćanski vernici da se poklone moštima svetog Jovana Krstitelja koje se čuvaju pod njenim svodovima. Božić i Uskrs upisani su u kalendar zvaničnih državnih praznika.

Džamija Omajada u Damasku

Maluli, s razlogom pripada počasno mesto među sirijskim gradovima u kojima su očuvana svedočanstva o korenima hrišćanstva. Na toj listi su i sirijska prestonica Damask, sa najstarijom crkvom Svetog Pavla, zatim Alep, drugi sirijski grad po veličini, i još dva sirijska mesta – Seidnaja i Homs.

Damask, crkva Svetog Pavla

U Seidnaji, koja se nalazi na pola puta između Manule i Damaska, u predelu bogatom vinogradima i maslinjacima, na kamenitoj zaravni smešten je atraktivni manastir originalne arhitekture.

Seidnaja, panorama grada

Podignut je 547. godine i dar je rimskog imperatora Justinijana Devici Mariji, koja je, prema legendi, najpre u obliku srne otkrila izvorište njegovoj ožedneloj vojsci u pustinji.

Pravoslavni hram u Seidnaji

Zatim se pokazala u obliku ikone, obavezujući ga da na tom mestu izgradi hrišćansku svetinju. kasnije mu se ponovo pojavila u snu i otklonila njegovu nedoumicu kako treba da izgleda budući hram.

Homs, crkva pojasa Device Marije

Ta slika je pretvorena u impozantno zdanje.

U mestu Homsu čuva se sveti pojas Device Marije, po kome je crkva dobila ime. Izrađen je od vune i svile bež boje, sa zlatnim nitima i izložen je u crkvi podignutoj 1872–1894, na temeljima podzemnog zdanja, u kome su se hrišćani krišom molili u vreme rimske vladavine.

Prema predanju, pojas je od Device Marije dobio sveti Toma da bi ga, kao dokaz o njenom postojanju, pokazao učenicima i sledbenicima. U Homs je donet iz Indije 476. godine. Između mnoštva legendi je i ona o lekovitoj vodi u dvorištu crkve koja je zaustavila epidemije.

Sirijski turistički poslenici, koji očekuju obimniju saradnju sa Srbijom, veruju da će naši građani poželeti da između mnoštva drugih turističkih znamenitosti ove prijateljske zemlje, otkriju i ova sveta hrišćanska mesta, nudeći im istovremeno i odmor pod povoljnim uslovima na sredozemnoj obali dugoj blizu 200 kilometara.

Stanoje Jovanović
Politika MAGAZIN 522 – 27.04.2008.

ALEP

GRAD SVILE I SAPUNA

U severnom delu Sirije nalazi se grad koji je bio redovna stanica na putu svile i hodočašća do Meke

Alep (Aleppo), grad u severnom, planinskom delu Sirije, jedan je od najstarijih u svetu. Prema nekim podacima, od njega je stariji samo Damask, prestonica ove bliskoistočne zemlje, u kojoj se neprekidno živi duže od 5.000 godina. Ima, međutim, i onih istoričara koji tvrde da primat ipak ima Alep.

Mapa lokacije Alepa

Za razliku od užurbanog, sedmomilionskog Damaska, u kome sve vri kao u košnici, prvi utisak koji posetilac stiče u Alepu u kome živi nešto manje od dva miliona stanovnika jeste da je život ovde mnogo mirniji.

Panorama grada

Ovaj grad je savršen spoj starog i novog, istovremeno i mističan i savremen, sa modernim kafeima, ali i uskim uličicama u kojima je vreme odavno stalo.

Najspektakularnija tvrđava na Bliskom istoku

Gradom dominira tvrđava koja je u mnogim knjigama opisana kao najspektakularnija srednjevekovna tvrđava na Bliskom istoku.

Tvrđava – remek-delo vojne arhitekture

Smatra se remek-delom vojne arhitekture. Početkom XIII veka na temeljima vizantijskog utvrđenja citadelu je izgradio Salah Al Din Al Malikan Jahir Ghazi (Saladin) i mogla je da primi 10.000 ljudi.

I do danas su dobro očuvani ostaci javnog kupatila, Velike džamije, kraljeve palate, amfiteatra. Iz ogromnog prostora koji zauzima i objekata koji su se nalazili u njoj, jasno je da je to bio čitav grad, prilično dobro branjen. Tvrđava je opasana kanalom, postoji samo jedan ulaz a do njega vodi dugački most koji je spaja sa "kopnom".

Suk od 12 kilometara

Stanovnici Alepa su veoma ponosni na ovaj spomenik kulture i to je prvo što će vam pokazati. Danas se ispred samog ulaza u tvrđavu nalazi prelepi trg sa mnoštvom kafea u kojima možete naručiti gotovo sve ono što i na drugim sličnim mestima. Međutim, ovde možete da dobijete i sokove od ceđenog voća koje je ukusno kao malo gde, po kojima su Sirijci poznati. Najatraktivniji, a po mnogima i najukusniji, jesu sokovi od nara i banana.

Alep je poznat, posebno među trgovcima, po svom suku ili bazaru koji je pokriven i dugačak čitavih 12 kilometara. Nekada je bio nezaobilazna stanica na putu svile između Dalekog istoka i Evrope, a u njega su redovno svraćali i hodočasnici na putu za Meku.

Suk (bazar) dugačak 12 kilometara

Bazar je svakako jedno od najatraktivnijih mesta za turiste. Ne samo zbpg obilja onoga što se na njemu nudi, počev od svile i zlata do začina, grnčarije i orijentalnih slatkiša, već i zbog toga što je to mesto na kome se najbolje može osetiti duh prosečnog Sirijca.

Ova zemlja se u arapskom svetu ističe po izuzetnoj kulturi, a ljudi po srdačnosti, ali bez preterane nametljivosti, posebno kada su žene u pitanju. Naravno, ljubopitljivi pogledi vas neće mimoići, ali stranci (posebno žene) izazivaju pažnju ne samo kod muškaraca već i kod pripadnica lepšeg pola.

Srbi dobrodošli

Manifestacija "Put svile", koju tradicionalno organizuje sirijsko Ministarstvo turizma, i ove godine je bila prilika za susret različitih naroda i kultura. Prošlog oktobra tim povodom u Siriji je boravilo oko 2.000 ljudi iz tridesetak zemalja. Čini se, međutim, da niko nije bio tako dobrodošao kod običnog sveta kao gosti iz Srbije. Čim bi čuli odakle dolazimo, obavezno bi izlazili iz radnje, raspitivali se kako je u Srbiji, nudili da sa njima popijemo čaj koji kuvaju u svojim radnjicama, a što je još interesantnije ne samo da su znali gde je Srbija, već su bili dobro informisani o aktuelnim stvarima koji se dešavaju na našim prostorima.

Snalaženje u bazarima je za strance pravi izazov. Postoje obilaženja da bi se zapamtilo gde se šta nalazi. Zato je prvi savet koji dobijate kada ulazite na bazar da odmah kupite ono što vam se svidi i da ne računate da ćete se vratiti kasnije, jer su vam šanse da nađete željenu radnju male.

Alep je poznat i po proizvodnji sapuna, tako da se gotovo u svakoj radnji mogu vrlo jeftino kupiti lepo upakovani sapuni od maslinovog ulja sa različitim travama od čega zavisi njihova boja. I inače prosečan srpski potrošač u Siriji će se osećati gotovo kao bogataš jer su cene znatno niže od naših, a kvalitet mnogih proizvoda daleko bolji. Za ženski svet posebno su atraktivne zlatare u kojima nakit možete čak i sami da kreirate, jer će vam vešt prodavac željeni komad brzo preurediti po vašoj volji. Slično je i sa parfemima.

Dvorište Omajad ili Zaharijeve džamije

Verska tolerancija

Natovareni onim što su pazarili u suku mnogi na putu kući, svraćaju u džamiju. Omajad ili Zaharijeva džamija u Alepu jedna je od najvećih u Siriji. U velikom dvorištu osim samih stanovnika Alepa mogu se videti i mnogi došljaci koji su na proputovanju i kojima je džamija mesto i za molitvu i za predah. U džamiji se može videti i mnogo dece koja najčešće dolaze sa majkama ili drugim ženskim članovima porodice.

Sirija važi za zemlju u kojoj je verska tolerancija na daleko višem nivou nego u drugim zemljama arapskog sveta. To nije samo državna politika, već se može osetiti i u susretima sa običnim svetom. Najveći deo zasluga za takav odnos između hrišćana i muslimana pripada svakako činjenici da je Sirija kolevka hrišćanstva, tako da iako najveći broj stanovnika (oko 85 odsto) pripada muslimanskoj veri, mnogi od njih odlaze i na hrišćanska sveta mesta kojih je mnogo u ovoj zemlji.

Sirijci su ponosni na te svetinje, i osim džamije preporučiće vam da obavezno obiđete Sinaj, gde se nalazi ikona Presvete Bogorodice koju je naslikao Sveti Luka, zatim Malulu, selo nedaleko od Damaska u kome se govori aramejski, jezikom kojim se služio i Isus Hrist, ili da se poklonite moštima Svete Tekle.

Jelena Cerovina
Politika MAGAZIN 592 – 01.02.2009.